Serbest çalışanların, komisyonla kazananların ve mevsimlik iş yapanların geliri her ay aynı olmayabilir. Böyle bir durumda tek bir “ortalama maaş” üzerinden harcama taahhüdü vermek, düşük gelirli ayda açık yaratır. Aşağıdaki yöntem, gerçekleşen geliri ve ödeme tarihlerini ayrı ayrı izleyerek daha temkinli bir plan kurmanıza yardım eder.
1. Son altı ayın net gelirini çıkarın
Bankaya gerçekten geçen tutarı yazın; kesilmemiş vergi veya henüz tahsil edilmemiş faturayı harcanabilir gelir saymayın. Örnek altı aylık gelir dizisi 24.000, 32.000, 28.000, 40.000, 26.000 ve 35.000 TL olsun. Aritmetik ortalama yaklaşık 30.833 TL’dir, fakat bu rakam en zayıf ayın 6.833 TL üzerindedir. Bu örnekte düzenli zorunlu harcamaları 24.000 TL veya daha aşağıdaki bir tabanla planlamak daha ihtiyatlıdır. Kendi durumunuzda tek bir sıra dışı ayı ayıklayıp gerçekçi bir alt sınır seçin.
2. Harcamaları ödeme tarihine göre yerleştirin
Ayın toplamı dengeli görünse bile fatura maaştan önce geliyorsa geçici nakit açığı oluşur. Takvime tahsilat tarihlerini, kira ve faturaların son ödeme günlerini, market için haftalık limiti ve varsa borç taksitlerini yazın. Gelirin kesinleşmediği haftaya zorunlu olmayan büyük bir satın alım koymayın.
| Örnek aylık taban | Tutar | Nasıl izlenir? |
|---|---|---|
| Zorunlu giderler | 18.000 TL | Kira, fatura, temel ulaşım ve asgari gıda |
| Değişken gider üst sınırı | 4.000 TL | Haftalık 1.000 TL olarak kontrol |
| Tampon | 2.000 TL | Ödeme gecikmesine karşı ayır |
| Toplam | 24.000 TL | Örnek taban gelir |
Bu rakamlar önerilen oranlar değildir; yalnızca yöntemi göstermek için hazırlanmış varsayımsal örnektir.
3. İyi ayın fazlasına önceden görev verin
Örnekte 40.000 TL gelen ayda taban planın üzerinde 16.000 TL vardır. Bunun 12.000 TL’si gelecek düşük gelirli ayların giderlerini karşılamak için ayrılıp 4.000 TL’si başka bir hedefe yönlendirilebilir. Öncelik sırası, yaklaşan faturalar ve borçların koşullarına göre değişir. “Fazla geldi, tamamı serbest” yaklaşımı yerine para gelmeden bölüşüm kuralını yazın.
4. Haftalık kontrol yapın
- Gerçekleşen tahsilatı ve henüz gelmeyen ödemeyi ayırın.
- Önümüzdeki 14 günün zorunlu ödemelerini toplayın.
- Bu tutar hazır değilse değişken harcama limitini geçici olarak azaltın.
- Ay sonunda taban gelir varsayımını gerçek verilerle güncelleyin.
Sık yapılan iki hata
Ortalama geliri garanti sanmak: Örnekte ortalama 30.833 TL olsa da 24.000 TL’lik bir ay yaşanmıştır. Sabit giderleri ortalamaya göre büyütmek açığı kalıcılaştırabilir.
Dönemsel gideri acil durum sanmak: Her yıl gelen sigorta veya bakım gideri önceden planlanabilir; ayrı birikim kaleminde izlenmelidir. Beklenmedik harcamalar için ayrılan para farklı amaç taşır.
Düşük gelirli ay testi: 22.000 TL gelirse ne olur?
Örnekteki taban plan 24.000 TL idi: 18.000 TL zorunlu gider, 4.000 TL değişken harcama ve 2.000 TL tampon. Bir ay yalnızca 22.000 TL tahsil edildiğinde plan 2.000 TL açık verir. Önce yaklaşan ödeme tarihlerini ve zorunlu giderleri kontrol edin. Değişken harcama sınırını 4.000 TL’den 2.000 TL’ye çekmek bu örnekte toplamı 22.000 TL’ye indirir. Bu mümkün değilse yüksek gelirli aylardan ayrılmış rezervin ne kadarının kullanılacağını açıkça yazın. Rezerv olmadan düzenli olarak açık veriliyorsa “iyi ayda telafi ederim” varsayımı yerine taban planı küçültmek gerekir.
Bu örnek, her düşük ayda aynı kalemden kesinti yapılması gerektiği anlamına gelmez. Gerçek hayatta kira, ilaç, çocuk bakımı veya işe ulaşım gibi kalemleri ertelemek mümkün olmayabilir. Değiştirilebilir harcamaları tek tek belirleyin ve taksit veya sözleşme yükümlülüklerinin tarihini atlamayın.
Tahsilat tarihi ile harcama tarihi farklıysa
Ay sonunda toplam gelir 32.000 TL görünse bile 7.000 TL’si ayın 25’inde gelecekse ilk haftalarda elinizdeki para daha azdır. Ayın başında 25.000 TL tahsil edildiği bir örnekte, 18.000 TL zorunlu gideri ve 2.000 TL tamponu ayırdığınızda 5.000 TL kalır. Kalan 7.000 TL gerçekten gelmeden yeni ve ertelenebilir bir ödeme yükümlülüğü oluşturmayın. Tahsilat gecikirse bütçe kâğıt üzerinde dengeli olsa bile ödeme günü sorun yaşayabilirsiniz.
Taban tutarı ne zaman güncellemelisiniz?
Her ay sonunda seçtiğiniz 24.000 TL tabanı gerçek tahsilat ve giderlerle karşılaştırın. Üç veya daha fazla ay üst üste tabanın altında kalıyorsanız bu seviye artık ihtiyatlı olmayabilir. Tersine birkaç güçlü ay, tek başına kalıcı gelir artışı kanıtı değildir. Gelir kaynağının sözleşme koşulları, mevsimsellik ve tahsilat gecikmeleri gibi nedenleri de yazın. Harcama takip aracında değişken giderleri haftalara bölerek gözlemek, hangi sınırın sürdürülebilir olduğunu anlamaya yardımcı olur.
Başlamak için bütçe hesaplayıcısında en düşük gerçekçi gelir ayınızı deneyin. Genel bütçe adımları için başlangıç rehberine dönün.
Kaynak: Türkiye’nin Finansal Okuryazarlık Platformu: Düzenli Geliri Olmayanlar İçin Bütçe Önerileri. Buradaki sayısal örnek ve iş akışı Gelir Fikrim tarafından açıklama amacıyla oluşturulmuştur.
Bu içerik genel eğitim amaçlıdır; kişiye özel finansal danışmanlık değildir.